Strefa komfortu – kiedy wyjść, a kiedy zostać

Gdy w ubiegłym roku CBOS zapytał Polaków o wzorzec męskości, aż 81 proc. ankietowanych stwierdziło, że „prawdziwy facet” powinien umieć prowadzić samochód. Bardzo nie lubię „etykietowania” ludzi w podobny sposób i z ogromną rezerwą podchodzę do sondaży próbujących definiować kwestie, które w dużej mierze uzależnione są od indywidualnych przekonań i doświadczeń. Niezależnie od tego, jak dyskusyjne jest to kryterium, według niego zasługuję na zaszczytne miano „stuprocentowego mężczyzny”. Wygląda jednak na to, że przez długi czas najzwyczajniej nim nie byłem.

Pomimo posiadania prawa jazdy, nie siadałem „za kółko”, nie dążyłem do kupna własnego auta, nie czułem potrzeby ani przymusu korzystania z osobistego środka transportu. Wyręczałem się komunikacją miejską albo podwózką oferowaną przez znajomych oraz nabijałem codzienne statystyki kroków. Gdy jednak brak samochodu zaczął mi coraz bardziej doskwierać, a wielu wymogów związanych z koniecznością przemieszczania się nie dało się już (dosłownie i w przenośni) obejść, nadszedł moment, aby wziąć kierownicę w swoje ręce. Dziś prowadzenie auta jest już dla mnie naturalną czynnością, choć do pasjonata motoryzacji grzebiącego nieustannie w swoim wozie i zaczytującego się w branżowej prasie nadal mi daleko.

Zanim przekonałem się do prowadzenia auta zdarzało mi się słyszeć mniej lub bardziej subtelne przytyki dotyczące „bycia facetem”. Zdecydowanie częściej powtarzał się jeden z najpopularniejszych coachingowych sloganów: „musisz w końcu wyjść ze strefy komfortu”. No właśnie – czy to tylko puste hasło, czy klucz do nauki i rozwoju własnych kompetencji? No właśnie – pusty slogan czy jednak wartościowy proces, bez którego trudno jest o naukę i rozwój własnych kompetencji? Czym właściwie jest strefa komfortu? Gdzie przebiegają jej granice i czy należy je przesuwać, a jeśli tak, to w jaki sposób? Kiedy ostrożność przestaje być rozsądkiem, a staje się przeszkodą? I czy poczucie bezpieczeństwa rzeczywiście stoi w opozycji do rozwoju, czy wręcz przeciwnie – jest jego niezbędnym fundamentem?

Strefa komfortu – więzienie czy bezpieczna przystań? 

Czym była strefa komfortu w moim przypadku? Wcale nie zrodziła się z braku znajomości przepisów drogowych, jakichś fizycznych ograniczeń uniemożliwiających prowadzenie aut, panicznego strachu lub traumatycznych doświadczeń z przeszłości związanych z tym konkretnym środkiem lokomocji. Z perspektywy czasu łatwiej jest mi ją postrzegać dziś jako siatkę powiązanych ze sobą wątpliwości, przekonań i mechanizmów obronnych. Rezygnację z samochodu długo tłumaczyłem sobie mieszkaniem w świetnie skomunikowanej dzielnicy (praca, market, przystanek miejskiej kolejki – wszystko w obrębie maksymalnie 10 minut pieszo od domu) i nienarażaniem się na dodatkowe wydatki.

Uważałem, że nie posiadam w sobie potencjału na wystarczająco dobrego kierowcę – bywam nerwowy, w stresowych chwilach zdarza mi się podejmować niekoniecznie przemyślane decyzje, myślę o wielu rzeczach naraz, przez co trudniej mi się skoncentrować na jednej z nich, i często oraz zbyt mocno analizuję wszystko wokół zamiast po prostu skupić się na tym, co jest do zrobienia. I właśnie z tych wyobrażeń stworzyłem sobie wizję siebie nie-kierowcy, która była na tamten moment nie tylko wygodna i wolna od odpowiedzialności, ale również (tak mi się wówczas przynajmniej wydawało) racjonalna i bezpieczna. A im dłużej w takim przeświadczeniu trwałem, tym mniej powodów znajdywałem, by ten stan rzeczy zmienić.

Strefa komfortu bardzo często przedstawiana jest jako miejsce, z którego należy jak najszybciej uciec. W motywacyjnych książkach i internetowych filmikach urasta wręcz do rangi niewidzialnego więzienia, skutecznie blokującego marzenia, ambicje i życiowy rozwój. Sama psychologia nie traktuje jej w tak jednoznaczny sposób, gdyż trudno znaleźć jedną powszechnie obowiązującą definicję tego pojęcia. Najczęściej opisuje się ją jako zbiór sytuacji, zachowań i doświadczeń, które są dla nas dobrze znane, przewidywalne i nie wymagają nadmiernego wysiłku psychicznego. To właśnie tam nie musimy zastanawiać się nad każdym kolejnym krokiem, bo wiele czynności wykonujemy niemal automatycznie. Dla jednych będzie to prowadzenie samochodu, dla innych rozmowa z klientem, wystąpienie przed setkami osób albo samotna podróż na drugi koniec świata. Ta sama sytuacja może więc dla jednej osoby oznaczać ogromny stres, a dla drugiej być zwykłym elementem codzienności. Strefa komfortu nie jest zatem konkretnym miejscem ani zbiorem uniwersalnych zachowań.

Mózg lubi to, co zna

Wyobraźmy sobie dwie osoby stojące przed identycznym zadaniem – mają wejść na scenę i przez dziesięć minut opowiedzieć o swojej pracy. Jedna z nich spokojnie poprawia mikrofon i zaczyna mówić, druga od kilku godzin walczy z przyspieszonym tętnem, spoconymi dłońmi i natrętnymi myślami, że za chwilę wszystko pójdzie nie tak. To, co dla jednej osoby jest zwykłą rutyną, dla drugiej stanowi wyprawę daleko poza granice tego, co znane i przewidywalne. Współczesna neuronauka coraz częściej opisuje mózg jako maszynę nieustannie przewidującą przyszłość. Im trafniej potrafi oszacować, co wydarzy się za chwilę, tym mniej energii musi poświęcić na analizowanie otoczenia. Nic więc dziwnego, że tak chętnie wybieramy rozwiązania dobrze znane. Nie dlatego, że jesteśmy leniwi czy pozbawieni ambicji, ale dlatego, że przewidywalność daje poczucie bezpieczeństwa, a bezpieczeństwo pozwala oszczędzać cenne zasoby poznawcze.

Jednocześnie to właśnie ten mechanizm sprawia, że wyjątkowo łatwo wpadamy we własne pułapki myślenia. Psychologowie od lat opisują zjawisko samospełniającego się proroctwa – przekonania wpływają na nasze zachowanie, a ono dostarcza kolejnych argumentów potwierdzających wcześniejsze założenia. Ktoś przekonany, że nie potrafi przemawiać publicznie, będzie unikał każdej okazji do wystąpień. Z kolei brak doświadczenia sprawi, że pierwsza prezentacja rzeczywiście okaże się trudna, co tylko umocni go w pierwotnym przekonaniu. Podobnie działa to w przypadku nauki języków obcych, zmiany pracy czy poznawania nowych ludzi. Każde unikanie przynosi chwilową ulgę, ale jednocześnie zmniejsza szansę na zdobycie doświadczenia, które mogłoby podważyć nasze wcześniejsze wyobrażenia. Z czasem przestajemy więc wierzyć nie tylko w powodzenie konkretnego działania, lecz także we własną zdolność do poradzenia sobie z nim. Paradoks polega na tym, że największą przeszkodą często okazuje się nie rzeczywistość, lecz historia, którą zdążyliśmy opowiedzieć sami sobie. 

Rozwój, podobnie jak komfort, nie lubi pośpiechu  

Moja historia dopowiedziana do wizerunku mnie jako nie-kierowcy nie znalazła niemal żadnego potwierdzenia w faktach. Okazało się bowiem, że nie tylko bez większych problemów potrafię skoncentrować się na obsłudze samochodu i obserwacji drogi, ale – o co bym siebie nie podejrzewał – umiem zachować „zimną krew” w stresujących momentach, szybko reagować na zmieniającą się sytuację i rozsądnie oceniać własne możliwości. Na domiar tego podczas jazdy mój mózg wcale nie musi przetwarzać olbrzymiej liczby danych, a wręcz przeciwnie, prowadzenie auta pozwala mi się odciąć od nadmiaru myśli i emocji. Oczywistym zyskiem była też nagła możliwość przemieszczania się w dowolnym kierunku i dowolnym momencie. Wyjście (a w tym przypadku wręcz wyjazd) ze strefy komfortu po prostu zmienił moje życie na lepsze.

Nie stało się tak jednak już po pierwszym przekręceniu kluczyka w stacyjce i uruchomieniu silnika. Najpierw były krótkie trasy w możliwie najdogodniejszych warunkach pogodowych (wyjazd – także z mentalnego – garażu nastąpił latem). Potem coraz dłuższe – początkowo z przystankami, z upływem czasu już bez. Stopniowo dochodziły podróże w deszczu, gradzie, śniegu i mrozie. Z jednym pasażerem, następnie z dwoma i trzema. Po stałych trasach, ale jednocześnie z systematycznym poznawaniem tych nowych. Na przerabianie różnych scenariuszy na drodze nie miałem już żadnego wpływu, ale tak się szczęśliwie ułożyło, że z najbardziej wymagającymi i niespodziewanymi sytuacjami miałem już do czynienia po „wyjeżdżeniu” odpowiedniej liczby godzin. Był to więc proces – żmudny, czasochłonny, ale jednocześnie precyzyjnie zaplanowany i przeprowadzony w dokładnie takim tempie, jakiego sam oczekiwałem.

Słuchając wielu (najczęściej samozwańczych) coachów czy influencerów można odnieść wrażenie, że wychodzenie ze strefy komfortu przypomina jednorazowy skok – wystarczy odważyć się zrobić pierwszy krok, a cała reszta wydarzy się sama. Psychologia od dawna pokazuje jednak znacznie bardziej złożony obraz. Jedną z najlepiej opisujących go koncepcji jest prawo Yerkesa-Dodsona, zgodnie z którym nasze możliwości rosną wraz z poziomem pobudzenia tylko do pewnego momentu. Niewielki stres mobilizuje do działania, zwiększa koncentrację i ułatwia uczenie się. Gdy jednak napięcie staje się zbyt duże, zaczyna działać dokładnie odwrotnie – utrudnia podejmowanie decyzji, pogarsza pamięć i odbiera poczucie sprawczości. Innymi słowy, człowiek rozwija się najskuteczniej nie wtedy, gdy czuje się całkowicie swobodnie, ale również nie wtedy, gdy wpada w panikę. Największe postępy osiągamy zwykle na granicy tego, co już znamy, i tego, co dopiero oswajamy. To właśnie tam błędy stają się lekcjami, a nie dowodem własnej niekompetencji.

Z tego powodu coraz częściej zamiast o wychodzeniu ze strefy komfortu mówi się o stopniowym poszerzaniu jej granic. Różnica może wydawać się niewielka, ale w praktyce oznacza bardzo wiele. Osoba, która nigdy wcześniej nie występowała publicznie, nie musi od razu przemawiać przed tysiącem słuchaczy. Ktoś marzący o przebiegnięciu maratonu nie zaczyna treningów od czterdziestu dwóch kilometrów. Podobnie nauka języka obcego nie polega na rzuceniu się od razu w wir skomplikowanych dyskusji z native speakerami. Każde kolejne doświadczenie sprawia, że to, co jeszcze niedawno wywoływało niepokój, staje się coraz bardziej przewidywalne i wymaga coraz mniej wysiłku. W ten sposób dawna granica przesuwa się niemal niezauważalnie, a jej miejsce zajmuje następna.

Jak poszerzać strefę komfortu?

W jaki sposób poszerzać swoje strefy komfortu w odpowiedzialny i mądry sposób? Nie istnieje oczywiście jedna metoda, która sprawdzi się u wszystkich, bo każdy z nas inaczej reaguje na niepewność, stres i zmianę. Są jednak strategie, których skuteczność potwierdzają zarówno badania psychologiczne, jak i codzienne doświadczenia milionów ludzi. Co ważne, większość z nich nie wymaga spektakularnych decyzji ani życiowych rewolucji. Znacznie częściej cały ten proces opiera się na drobnych działaniach powtarzanych na tyle regularnie, by oswajać nasz mózg z nowymi sytuacjami, wyzwaniami, celami.

• Zaczynaj od najmniejszego możliwego kroku. Jeśli celem jest przebiegnięcie maratonu, pierwszym sukcesem może być dziesięciominutowy spacer. Jeśli stresują Cię wystąpienia publiczne, zacznij od zabrania głosu podczas krótkiego spotkania zespołu. Im mniejszy pierwszy krok, tym większa szansa, że rzeczywiście go wykonasz.

• Powtarzaj, zamiast szukać jednorazowych wyzwań. To nie pojedynczy akt odwagi zmienia nasze nawyki, lecz regularna ekspozycja na sytuacje, które początkowo wydają się trudne. Mózg uczy się przede wszystkim poprzez doświadczenie, dlatego druga próba niemal zawsze będzie łatwiejsza od pierwszej.

• Nie walcz ze stresem za wszelką cenę. Lekkie napięcie nie oznacza, że robisz coś źle. Wręcz przeciwnie – często jest sygnałem, że właśnie uczysz się czegoś nowego. Celem nie jest całkowite wyeliminowanie stresu, ale utrzymanie go na poziomie, który mobilizuje zamiast paraliżować.

• Traktuj niepowodzenia jak informację zwrotną. Błędy nie świadczą o tym, że nie nadajesz się do danego zadania. Znacznie częściej pokazują, czego jeszcze warto się nauczyć. Zmiana sposobu interpretowania porażek jest jednym z najważniejszych elementów budowania odporności psychicznej.

• Uważaj na historie, które opowiadasz samemu sobie. „Nie jestem typem lidera”, „nie mam talentu do języków”, „to nie dla mnie” – podobne przekonania często brzmią jak obiektywne fakty, choć w rzeczywistości są jedynie interpretacją dotychczasowych doświadczeń. Warto od czasu do czasu zapytać samego siebie, czy rzeczywiście są prawdziwe, czy tylko wielokrotnie powtarzane.

• Doceniaj każdy postęp, nawet jeśli wydaje się niewielki. Łatwo zauważyć, ile jeszcze zostało do osiągnięcia celu, znacznie trudniej dostrzec drogę, którą już udało się przejść. Tymczasem to właśnie świadomość własnych postępów wzmacnia poczucie sprawczości i zachęca do podejmowania kolejnych prób.

Łatwiej zrobić kolejny krok, gdy czujesz się bezpiecznie

Skoro wychodzenie ze strefy komfortu bądź jej poszerzanie dostarcza nam tak wielu korzyści, to pozostaje zapytać: po cóż w ogóle nam ona? Czy nie jest tak, że staje się ona przeszkodą w zdobywaniu cennych doświadczeń i umiejętności, hamując tym samym nasz rozwój? W rzeczywistości pozbycie się takiej strefy byłoby nie tylko niemożliwe, ale i nierozsądne. To właśnie dzięki niej jesteśmy w stanie wykonywać ogromną liczbę codziennych czynności bez konieczności angażowania całej uwagi i nieustannego podejmowania decyzji. Wyobraźmy sobie dzień, w którym każda aktywność – prowadzenie samochodu, przygotowanie śniadania, rozmowa z bliską osobą czy droga do pracy – wymagałaby od nas takiego samego wysiłku jak za pierwszym razem. Już po kilku godzinach prawdopodobnie czulibyśmy się wyczerpani. Nasz mózg nie bez powodu dąży więc do automatyzowania powtarzalnych zachowań. Dzięki temu oszczędza energię, którą może wykorzystać wtedy, gdy rzeczywiście pojawi się coś nowego lub wymagającego.

W podobny sposób działa to również na poziomie emocji. Strefa komfortu daje poczucie stabilności, przewidywalności i bezpieczeństwa, a właśnie one stanowią fundament, na którym łatwiej budować kolejne doświadczenia. Psychologowie od lat podkreślają, że człowiek znacznie chętniej podejmuje wyzwania, gdy ma dokąd wrócić – do miejsca, relacji czy codziennych rytuałów zapewniających mu równowagę. Z tej perspektywy strefa komfortu przestaje być symbolem stagnacji, a staje się czymś znacznie bardziej prozaicznym – sposobem, w jaki nasz organizm dba o zachowanie równowagi i przyswajanie nowych rzeczy.

Jakiś czas temu zacząłem naukę języka hiszpańskiego. Nie były to profesjonalne kursy, a codzienna zabawa z jedną z popularnych aplikacji na telefon. Po paru miesiącach okazało się, iż destynacją naszego wspólnego wakacyjnego wyjazdu ze znajomymi stała się właśnie Hiszpania. W tym momencie cała grupa automatycznie przypisała mi funkcję tłumacza. W ten oto sposób pozbawiona presji i konkretnego celu nauka języka zaczęła mi coraz bardziej ciążyć, bo rosła we mnie odpowiedzialność za grono moich towarzyszek i towarzyszy. Chciałem więc podkręcić tempo, sięgać po coraz obszerniejszy materiał, ale efekt zdawał się odwrotny do zamierzonego – chaos w głowie sprawiał, że już nawet podstawowe zwroty mi się myliły lub uciekały z pamięci.

Wtedy jeszcze tego nie wiedziałem, ale dziś, pochylając się właśnie nad tematem artykułu, zdaję sobie sprawę z tego, że (pewnie trochę nieświadomie) stworzyłem sobie wówczas mini-strefę komfortu. Wyszedłem z założenia, że przecież na lotnisku, w restauracji czy w miejscu noclegu i tak wszystko będzie rozpisane również w języku angielskim, a każdy z moich znajomych potrafi się nim posługiwać – również w mowie. Wystarczy, że w razie potrzeby, będę im tłumaczył pojedyncze słowa lub zwroty, jeśli rzeczywiście nie będzie innego wyjścia. I przez pierwsze dwa dni naszych wakacji tak to właśnie wyglądało: z prośbami o przetłumaczenie pojedynczych fraz nie było problemu, choć w kontaktach z Hiszpanami nadal wolałem stawiać na angielszczyznę.

Dzięki tej strategii poczułem się nie tylko pożyteczny dla grupy, ale jednocześnie zwolniony z presji. Poczułem się na tyle komfortowo właśnie, że w kolejnych dniach naszego pobytu zacząłem składać w restauracji proste zamówienia po hiszpańsku, a nawet wchodzić w drobne konwersacje – dotyczące głównie trwających wówczas mistrzostw świata w piłce nożnej. W ten sposób w kilka dni znacząco swoją strefę komfortu poszerzyłem. Bez niej być może „spaliłbym się” na pierwszej próbie i zamiast przejścia w fazę rozwoju, na dobre utknąłbym w fazie paniki, milcząc do końca wakacji jak grób.

Kiedy komfort staje się pułapką i jak w nią nie wpaść

Granica między miejscem, które daje nam poczucie bezpieczeństwa, a miejscem, które zaczyna nas ograniczać, jest jednak wyjątkowo cienka. Co więcej, bardzo rzadko przekraczamy ją świadomie. Nie budzimy się pewnego dnia z postanowieniem, że od tej chwili będziemy unikać wszystkiego, co nowe. Znacznie częściej dzieje się to stopniowo. Rezygnujemy z jednego wyzwania, potem z kolejnego, aż w końcu unikanie zaczynamy utożsamiać z rozsądkiem. Im dłużej funkcjonujemy według dobrze znanych schematów, tym bardziej wydają się one jedynym właściwym sposobem działania. To z kolei sprawia, że każde odstępstwo od codziennej rutyny zaczynamy postrzegać jako coś znacznie trudniejszego, niż jest w rzeczywistości. Nie dlatego, że świat wokół nas staje się bardziej wymagający, ale dlatego, że stopniowo maleje nasza gotowość do konfrontowania się z niepewnością.

Psychologowie opisują ten mechanizm jako błędne koło unikania. Każda decyzja o niewychodzeniu poza dobrze znane schematy przynosi natychmiastową ulgę, a mózg szybko uczy się, że było to skuteczne rozwiązanie. Problem polega na tym, że ulga jest krótkotrwała, natomiast koszt takiej strategii ujawnia się dopiero z czasem. Im rzadziej podejmujemy nowe wyzwania, tym mniej okazji mamy, by przekonać się, że potrafimy sobie z nimi poradzić. W efekcie kurczy się nie tylko nasza strefa działania, lecz także wiara we własne możliwości. Zaczynamy odrzucać propozycje, których kiedyś chętnie byśmy się podjęli, odkładamy decyzje na później i coraz częściej wybieramy to, co znane, nawet jeśli przestaje nas to satysfakcjonować.

Jest jednak jeszcze jeden warunek, o którym w motywacyjnych przekazach mówi się zdecydowanie zbyt rzadko. Opuszczanie strefy komfortu ma największy sens wtedy, gdy wynika z naszych własnych potrzeb i wartości, a nie z oczekiwań otoczenia. Ktoś może uwielbiać samotne wędrówki po górach, ale nie czuć najmniejszej potrzeby skakać ze spadochronem. Inna osoba z satysfakcją prowadzi niewielki rodzinny biznes i wcale nie marzy o uruchomieniu ogólnokrajowej sieci. W żadnym z tych przypadków nie mówimy o unikaniu rozwoju. Mówimy o świadomym wyborze kierunku, w którym ten rozwój ma przebiegać. Wychodzenie ze strefy komfortu nie powinno być więc celem samym w sobie. Warto robić to wtedy, gdy sami naprawdę tego chcemy i potrzebujemy. W moim „hiszpańskim” przypadku nie chodziło o chęć zaimponowania znajomym, ale sprawdzenie w praktyce tego, czy miesiące ćwiczeń rzeczywiście coś dały.

Sama strefa komfortu nie jest problemem. Może być nim natomiast sposób, w jaki o niej myślimy. Zbyt często zakładamy, że strefa komfortu jest parą kajdan skutecznie unieruchamiających człowieka. W rzeczywistości znacznie bliżej jej do liny asekuracyjnej – pozwala zachować równowagę, ale bez jej luzowania i korygowania nie da się wejść na szczyt (niekoniecznie nawet na ten najwyższy). Warto regularnie sprawdzać, czy nadal mieszczą się w niej nasze świadome wybory, czy może już tylko nasze przyzwyczajenia.