Skąd biorą się przyjaciele?

To było lato, które – wzorem tych poprzednich – znów było beztroskie, szalenie intensywne, wypełnione świetną zabawą i obfitujące we wspomnienia do dziś wywołujące uśmiech na twarzy. Pozornie wszystko było „po staremu”, a jednak każdy z nas – zwłaszcza ze zbliżającym się końcem wakacji – podświadomie odczuwał dziwny niepokój i niepewność co do tego, jak to będzie dalej. Od siedmiu lat codziennie widywaliśmy się na szkolnych korytarzach i na tych samych podwórkach. A teraz nadchodził moment, gdy wraz z wyborem różnych szkół średnich nasze drogi miały się rozgałęzić.

Pamiętam, jak podczas wypadu na plażę starszy brat mojego kolegi (wówczas przyszły maturzysta) stwierdził: „za rok, dwa będziecie mieć już zupełnie innych znajomych, a jeśli się będziecie spotykać, to tylko przypadkiem”. Tę złowrogą przepowiednię skwitowaliśmy wtedy śmiechem (trochę maskując w ten sposób nasze obawy). I dokładnie tak samo na wspomnienie o niej reagujemy dziś, gdy siedzimy prawie w tym samym miejscu i prawie w tym samym gronie.

Poszliśmy do różnych szkół, na studiach rozjechaliśmy się w różne części kraju, wybraliśmy różne ścieżki zawodowe i miejsca do życia, poznaliśmy różnych ludzi i założyliśmy rodziny, a i tak już od ponad 25 lat tworzymy nadal tak świetnie zgraną i rozumiejącą się paczkę przyjaciół. Mogło być jednak zupełnie inaczej. Gdyby nasi rodzice zapisali nas do innej szkoły. Gdybyśmy nie weszli do tej samej klasy. Gdyby nauczyciel wychowania fizycznego nie wybrał nas do tej samej drużyny. Gdybyśmy akurat tego konkretnego dnia po lekcjach wybrali do zabawy nie to, a inne podwórko. Można byłoby pomyśleć, że nasza przyjaźń zawiązała się trochę z przypadku, ale przecież w tych samych sytuacjach i tych samych okolicznościach spotkaliśmy całą masę ludzi, z którymi zwyczajnie „nie kliknęło”.

Skąd więc tak naprawdę biorą się przyjaciele? Dlaczego spośród wszystkich osób spotykanych na różnych etapach życia tylko nieliczne zostają z nami na lata? Co sprawia, że jedni ludzie stają się nam bliżsi niż inni i potrafią zdobyć nasze zaufanie? I czy istnieje jakiś wzór na przyjaźń, czy też jest ona jedną z tych rzeczy, których nie da się zaplanować ani przewidzieć?

Czy to jest przyjaźń? Czy to jest sympatyzowanie?

Gdyby szanse na przyjaźń zależały wyłącznie od liczby poznawanych ludzi, większość z nas nie miałaby dziś powodów do narzekania. W ciągu życia przewijają się przez nie setki, a czasem nawet tysiące osób. Spotykamy je w szkole, na studiach, w pracy, podczas wakacji, kursów, szkoleń czy rodzinnych uroczystości. Część z nich zapamiętujemy na lata, ale o większości zapominamy równie szybko, jak się pojawiły. Badacze zajmujący się relacjami społecznymi od dawna zauważają, że liczba naprawdę bliskich osób w naszym życiu jest zaskakująco niewielka. Brytyjski antropolog Robin Dunbar wyliczył, że choć jesteśmy w stanie utrzymywać kontakty z około 150 osobami, nasz najbliższy krąg zaufania obejmuje zazwyczaj zaledwie kilka osób. To właśnie do nich dzwonimy, gdy wydarzy się coś ważnego. To im powierzamy sekrety, których nie zdradzilibyśmy innym. To z nimi chcemy dzielić zarówno sukcesy, jak i porażki.

Co zatem sprawia, że ktoś z grona naszych znajomych „awansuje” do rangi przyjaciela i kiedy właściwie dochodzi do takiej przemiany? Psycholog Jeffrey Hall z Uniwersytetu Kansas postanowił sprawdzić, ile dokładnie czasu zajmuje przejście od luźnego kontaktu do naprawdę bliskiej relacji. Okazało się, że dobre zapoznanie wymaga średnio około 90 godzin. W przypadku najbliższych więzi ten czas należy już podwoić. Co istotne, nie chodzi o bierne siedzenie obok siebie w szkolnej ławce czy przy biurkach w pracy. Kluczowe znaczenie mają dobrowolne interakcje – rozmowy, wspólnie przeżywane sytuacje, realizowane razem pasje czy spontaniczne spotkania odbywające się już po szkole, pracy lub zajęciach. Wnioski płynące z badań Halla podważają więc popularny mit głoszący, że o wyjątkowej relacji decyduje jeden magiczny moment albo natychmiastowa „chemia”. Znacznie częściej jest ona efektem długiego procesu, podczas którego stopniowo budowane są zaufanie, poczucie bezpieczeństwa i wzajemne zrozumienie.

To właśnie zaufanie psychologowie najczęściej wskazują jako granicę oddzielającą zwykłą sympatię od czegoś znacznie głębszego. W pewnym momencie przestajemy zastanawiać się, jakie wrażenie robimy na drugiej osobie, a zaczynamy mówić to, co naprawdę myślimy. Coraz mniej energii poświęcamy na kreowanie własnego wizerunku, a coraz więcej na autentyczną rozmowę. Być może właśnie dlatego tak trudno wskazać moment, w którym zaczyna się przyjaźń. Najważniejsze relacje nie rodzą się podczas jednego przełomowego wydarzenia. Zazwyczaj odkrywamy ich znaczenie dopiero wtedy, gdy orientujemy się, że tej konkretnej osobie powiedzielibyśmy rzeczy, których nie powierzylibyśmy nikomu innemu.

Skąd przyjaciół kilku mam?

Skoro do zbudowania bliskiej relacji potrzeba dziesiątek, a czasem nawet setek godzin wspólnych doświadczeń, pojawia się kolejne pytanie: skąd właściwie biorą się ludzie, z którymi możemy ten czas spędzić? Choć lubimy myśleć o przyjaźni jak o efekcie świadomych wyborów, badania pokazują, że ogromną rolę odgrywa w niej zwykły przypadek. Już w latach 50. amerykańscy psychologowie przeprowadzili eksperyment w akademiku dla studentów Uniwersytetu MIT. Okazało się, że najsilniejsze więzi najczęściej tworzyły osoby mieszkające najbliżej siebie. Mieszkańcy sąsiednich pokoi zaprzyjaźniali się częściej niż ci, których dzieliło zaledwie jedno piętro. Jeszcze większe szanse na zdobycie przyjaciół mieli studenci mieszkający przy schodach, wejściach i skrzynkach pocztowych, czyli w miejscach, obok których codziennie przewijały się dziesiątki osób. 

Wniosek w tym przypadku jest dość oczywisty: im częściej spotykamy drugiego człowieka, tym większe prawdopodobieństwo, że zaczniemy go lubić. Psychologowie nazwali to efektem bliskości. Brzmi mało romantycznie, ale wiele naszych najważniejszych relacji zaczęło się właśnie w ten sposób – od siedzenia w tej samej ławce, mieszkania na tym samym osiedlu albo pracy przy biurku stojącym kilka metrów dalej. Przyjaciele ze szkoły często pojawiają się dlatego, że przez kilka lat spędzamy razem niemal każdy dzień. Na studiach funkcję szkolnych korytarzy przejmują akademiki, sale wykładowe i studenckie mieszkania. Później podobną rolę pełnią miejsca pracy, kluby sportowe, grupy sąsiedzkie. Wbrew pozorom nie jest więc szczególnie istotne miejsce pierwszego spotkania. Znacznie większe znaczenie ma wszystko to, co wydarzy się później.

Wiele osób wspomina po latach, że swojego najlepszego przyjaciela poznało przypadkiem. Psychologowie zapewne zgodziliby się z takim stwierdzeniem, dodaliby jednak jedno ważne zastrzeżenie. Przypadek może połączyć dwie osoby tylko na chwilę. O tym, czy znajomość przetrwa, decyduje już nie szczęśliwy zbieg okoliczności, lecz to, czy obie strony odkryją, że zwyczajnie lubią swoją obecność i jej nawzajem potrzebują.  

Efekt bliskości wyjaśnia, dlaczego pewni ludzie w ogóle pojawiają się w naszym życiu, ale nie tłumaczy jeszcze, dlaczego zostają w nim na dłużej. Gdyby sama częstotliwość kontaktów wystarczała do budowania przyjaźni, większość z nas utrzymywałaby bliskie relacje ze wszystkimi kolegami z klasy, sąsiadami czy współpracownikami. Tak się jednak nie dzieje. Spośród dziesiątek osób spotykanych każdego dnia tylko nieliczne przyciągają nas na tyle, byśmy chcieli poznać je lepiej. Psychologowie od lat wskazują, że ogromną rolę odgrywa tutaj podobieństwo. Nie chodzi wyłącznie o wspólne zainteresowania czy gust muzyczny. Znacznie ważniejsze okazują się zbliżone wartości, poczucie humoru, sposób myślenia czy reakcje na różne życiowe sytuacje. To właśnie dzięki nim przy niektórych ludziach szybciej czujemy się swobodnie i mamy wrażenie, że nadajemy na podobnych falach.

Z wiekiem doceniamy przyjaźń, ale trudniej nam ją znaleźć

Jeśli przyjaźń wymaga czasu, wspólnych doświadczeń i regularnych kontaktów, nietrudno zrozumieć, dlaczego tak wielu ludzi twierdzi, że najłatwiej było zdobywać przyjaciół w dzieciństwie i młodości. Szkoła czy studia działały niczym społeczny akcelerator. Niemal codziennie spotykaliśmy te same osoby, przeżywaliśmy podobne emocje, mierzyliśmy się z tymi samymi wyzwaniami i mieliśmy mnóstwo okazji do spontanicznych rozmów. Dorosłość wygląda już zupełnie inaczej. Czas zaczyna być dobrem deficytowym. Obowiązki zawodowe, związki, dzieci, kredyty i codzienne sprawy skutecznie ograniczają przestrzeń na pielęgnowanie relacji.

Nie bez powodu badania pokazują, że liczba bliskich przyjaciół zazwyczaj maleje wraz z wiekiem. Paradoksalnie nie dzieje się tak dlatego, że przestajemy potrzebować innych ludzi. Wręcz przeciwnie. Z wiekiem często jeszcze bardziej doceniamy wartość szczerych i trwałych relacji. Problem polega na tym, że znacznie trudniej znaleźć warunki, w których mogą się one rozwijać. Trudno przecież liczyć na pojawienie się bliskiej więzi, jeśli z kimś widujemy się raz na kilka miesięcy i ograniczamy rozmowy do kilku zdań wymienionych przy okazji. 

Nie oznacza to jednak, że po trzydziestce, czterdziestce czy pięćdziesiątce jesteśmy skazani wyłącznie na przyjaźnie zawarte przed laty. Paradoks polega na tym, że większość dorosłych doskonale wie, jak ważne są bliskie relacje, a mimo to regularnie odkłada je na później. Gdy brakuje czasu, najpierw rezygnujemy ze spotkania ze znajomymi. Gdy jesteśmy zmęczeni, odwołujemy wspólny wyjazd. Gdy kalendarz zaczyna pękać w szwach, relacje często przegrywają z obowiązkami.

A przecież niemal wszystkie badania dotyczące dobrostanu prowadzą do podobnego wniosku: to właśnie więzi z innymi ludźmi należą do najważniejszych źródeł życiowej satysfakcji. Być może więc największą trudnością nie jest dziś znalezienie potencjalnych przyjaciół, lecz przypomnienie sobie, że przyjaźń – podobnie jak zdrowie czy rodzina – wymaga czasu, zanim zacznie przynosić owoce. 

Nie w każdym druha będziesz miał 

Samo znalezienie czasu dla innych ludzi nie gwarantuje jeszcze udanych relacji. Równie istotne okazuje się to, czego od nich oczekujemy. Wielu z nas szuka bowiem nie tyle zwyczajnych przyjaciół, ile przyjaciół idealnych. Osób, które będą rozumiały nas bez słów, podzielały nasze zainteresowania, wspierały w trudnych chwilach i zawsze znajdowały dla nas czas. Uniwersalny wzorzec perfekcyjnego przyjaciela jednak nie istnieje. Owszem, łatwiej nawiązujemy relacje z osobami podobnymi do nas pod względem wartości, poczucia humoru czy sposobu patrzenia na świat, ale nawet to nie daje gwarancji trwałej więzi.

Wystarczy spojrzeć na własne otoczenie i zorientować się, jak różni jesteśmy często od siebie. Próba znalezienia jednej osoby, która zaspokoi wszystkie nasze społeczne potrzeby, przypominałaby oczekiwanie, że jeden film będzie jednocześnie najlepszą komedią, thrillerem, melodramatem i kinem akcji. Być może właśnie dlatego najtrwalsze przyjaźnie nie opierają się na doskonałym dopasowaniu, lecz na akceptacji tego, że różni ludzie wnoszą do naszego życia różne wartości.

W latach 70. socjolog Mark Granovetter zwrócił uwagę, że przeceniamy znaczenie najbliższych relacji, a nie doceniamy tych luźniejszych. Nazwał je „słabymi więziami”. Chodzi o ludzi, których lubimy, cenimy i z którymi utrzymujemy regularny kontakt, ale którzy nie należą do grona osób znających wszystkie nasze sekrety. Kolega z dawnej pracy, znajoma z kursu językowego, sąsiad spotykany podczas spacerów czy rodzic dziecka, z którym nasza córka lub syn często się spotykają poza szkołą. Takie relacje rzadko stają się fundamentem naszego życia emocjonalnego, ale pełnią inną, równie ważną funkcję. To właśnie one najczęściej otwierają nas na nowe środowiska, doświadczenia i perspektywy. Dzięki nim poznajemy kolejnych ludzi, odkrywamy nowe zainteresowania i wychodzimy poza własną bańkę.

Granovetter przekonywał wręcz, że wiele ważnych zmian w naszym życiu rozpoczyna się dzięki ludziom, którzy nie należą do naszego najbliższego kręgu. To właśnie oni częściej otwierają przed nami nowe możliwości, przedstawiają nam innych ludzi i wyciągają nas poza środowisko, w którym funkcjonujemy na co dzień. Warto o tym pamiętać, bo nie każda wartościowa relacja musi prowadzić do głębokiej przyjaźni. Nie każdy znajomy musi stać się powiernikiem naszych sekretów. Niektóre osoby pojawiają się w naszym życiu po to, by nas czegoś nauczyć, zainspirować albo pokazać kierunek, którego sami nigdy byśmy nie dostrzegli. Czy od razu musimy nazywać ich swoimi przyjaciółmi? Nawet bez takiej „etykietki” mogą odgrywać w naszym życiu istotną rolę. 

Liczba znajomych + liczba obserwujących = liczba przyjaciół? 

Jeśli nie każda cenna relacja musi od razu przerodzić się w głęboką przyjaźń, to warto zadać sobie jeszcze jedno pytanie: czy w ogóle potrafimy dziś jasno oddzielić jedno od drugiego? W epoce mediów społecznościowych granice te stały się znacznie bardziej rozmyte niż kiedyś. Facebook od lat mówi o „znajomych”, Instagram o „obserwujących”, a kolejne platformy zachęcają nas do nieustannego poszerzania sieci kontaktów. W efekcie coraz łatwiej odnieść wrażenie, że liczba relacji jest równie ważna jak ich jakość. Setki osób na liście znajomych czy tysiące obserwujących mogą dawać poczucie społecznej atrakcyjności, ale niewiele mówią o tym, ilu ludzi rzeczywiście zna nas dobrze i ilu my znamy naprawdę. Wystarczy zresztą prosty eksperyment myślowy. Gdybyśmy musieli nagle poprosić kogoś o pomoc, wsparcie lub szczerą radę, ilu spośród internetowych kontaktów przyszłoby nam do głowy w pierwszej kolejności? Odpowiedź na to pytanie zwykle okazuje się znacznie skromniejsza niż liczby widoczne na ekranie smartfonu.

Nie oznacza to jednak, że Facebook czy Instagram są wrogami przyjaźni. Paradoksalnie często pomagają podtrzymywać relacje, które jeszcze dwadzieścia czy trzydzieści lat temu prawdopodobnie rozpadłyby się po przeprowadzce do innego miasta lub kraju. Dzięki nim łatwiej pozostać częścią życia ludzi, których nie widujemy na co dzień. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy internetowy kontakt zaczyna zastępować ten prawdziwy. Polubienie zdjęcia wymaga znacznie mniej zaangażowania niż rozmowa. Wysłanie emotikony jest prostsze niż wykonanie telefonu. Krótki komentarz pod postem nie zastąpi wspólnie spędzonego popołudnia. 

Media społecznościowe świetnie sprawdzają się więc jako narzędzie podtrzymywania istniejących więzi, ale znacznie gorzej radzą sobie z budowaniem tych najgłębszych. W ubiegłym roku CBOS przepytał Polaków w wieku od 18 do 44 lat o to, w jaki sposób korzystają z social mediów. Osoby poświęcające na nie mniej niż godzinę dziennie deklarowały jednocześnie posiadanie średnio pięciu bliskich przyjaciół. Ci natomiast, którzy w internecie spędzają przeszło pięć godzin na dobę, przyznali się do utrzymywania przyjaźni z trzema osobami. Co równie istotne, wraz z wydłużeniem czasu w mediach społecznościowych, spadała też ocena stanu zdrowia psychicznego. 

Czterech przyjaciół to standard, choć tak naprawdę wystarczy jeden

Czy zatem można założyć, że im mniej przyjaciół w prawdziwym życiu, tym gorsze jest nasze samopoczucie? Po części tak, aczkolwiek najważniejsza jest po prostu obecność drugiej osoby – niekoniecznie przyjaciela. W innym badaniu CBOS zapytano Polaków o to, z kim najchętniej spędzają wolny czas. Ogromna większość ankietowanych (89 proc.) wskazała na rodzinę. Nieco mniej osób wybrało partnerkę lub partnera/żonę lub męża. 12 proc. badanych natomiast najlepiej czuje się w towarzystwie bliskich znajomych.

Na podstawie tych danych można byłoby więc stwierdzić, że wyżej od przyjaźni stawiamy miłość, co wcale nie jest tak dużym zaskoczeniem. Wśród osób będących w związku tylko średnio 6 proc. spędza wolny czas głównie z przyjaciółmi. U singli ten odsetek rośnie niemal pięciokrotnie. Wartość i znaczenie przyjaźni nie wydają się więc stałe. W dużej mierze zależą od etapu życia, na którym się znajdujemy, oraz relacji, które w danym momencie odgrywają w nim najważniejszą rolę.

Nie zmienia to jednak faktu, że – niezależnie czy jesteśmy sami, czy współdzielimy życie z drugą osobą – lubimy otaczać się ludźmi godnymi zaufania, wzbudzającymi naszą sympatię i gotowymi nieść nam pomoc oraz wsparcie. Posiadanie co najmniej jednego przyjaciela deklaruje aż 97 proc. Polaków, a przeciętny mieszkaniec naszego kraju w kręgu swoich najbliższych znajomych posiada średnio prawie cztery osoby. Czyli, według jednego z amerykańskich badań, dokładnie tyle, ile potrzebujemy w naszym życiu. 

Według wspomnianego badania liczbą przyjaciół, która skutecznie redukuje poczucie samotności, są 4 osoby. 2 przyjaciół potrzeba, by ograniczyć ryzyko depresji, a 3, by przeciwdziałać lękowi. Co ciekawe, po przekroczeniu tych wartości poprawa samopoczucia była już niewielka lub wręcz niezauważalna. Nie oznacza to oczywiście, że posiadanie pięciu czy dziesięciu bliskich przyjaciół szkodzi. Dla naszego dobrostanu znacznie ważniejsza od liczby relacji jest jednak ich jakość, nawet jeśli mówimy tylko o jednej osobie. Bo jak mawiał Kubuś Puchatek: dzień bez przyjaciela jest jak dzbanek, w którym nie ma nawet kropelki miodu.