Dlaczego oni nas tak wyczerpują? O wampirach energetycznych

Kogo właściwie nazywamy „wampirem energetycznym”

Określenie „wampiry energetyczne” coraz częściej pojawia się w codziennym języku. Używamy go, próbując opisać doświadczenie rozmów i relacji, po których czujemy się zmęczeni, przytłoczeni lub pozbawieni energii.

Jednocześnie trudno znaleźć je w podręcznikach psychologii. Nie jest to pojęcie naukowe, lecz raczej metafora – taka, która trafnie oddaje pewne doświadczenia, ale jednocześnie może je upraszczać. Bo kiedy mówimy „wampir energetyczny”, stosunkowo łatwo przypisać odpowiedzialność drugiej osobie. Znacznie trudniej zatrzymać się i przyjrzeć temu, co dzieje się w samej relacji.

Nie tylko „trudni ludzie”, ale trudne dynamiki

W potocznym rozumieniu chodzi o osoby, które dużo biorą – uwagi, czasu, emocji – a niewiele dają w zamian. Jednak coraz częściej zwraca się uwagę na to, że źródłem przeciążenia nie musi być wyłącznie czyjś charakter czy intencje. To, co czujemy po spotkaniu, jest efektem interakcji – spotkania dwóch sposobów przeżywania i reagowania.

Psychologia podpowiada kilka możliwych wyjaśnień. Jednym z nich jest zjawisko „zarażania się emocjami”. W praktyce oznacza to, że w kontakcie z kimś, kto intensywnie doświadcza trudnych stanów, bardzo łatwo zaczynamy odczuwać coś podobnego. Nie dlatego, że „coś z nami jest nie tak”, ale dlatego, że tak działa nasz układ nerwowy.

Różnice te mogą wynikać m.in. z temperamentu, wcześniejszych doświadczeń czy cech osobowości, które wpływają na to, jak regulujemy napięcie, jak reagujemy na trudności i jak funkcjonujemy w relacjach z innymi. To, co dla jednej osoby jest naturalnym sposobem radzenia sobie – na przykład intensywne dzielenie się tym, co przeżywamy – dla drugiej może być źródłem przeciążenia. Takie sytuacje bywają opisywane jako powtarzalne wzorce zachowań, które w określonych konfiguracjach relacyjnych prowadzą do poczucia nadmiernego obciążenia. Mogą na przykład wiązać się ze stylem przywiązania – czyli sposobem, w jaki budujemy bliskość i reagujemy na czyjeś potrzeby.

Empatia, która zaczyna kosztować

To prowadzi do kolejnego, mniej oczywistego wątku. Szczególnie narażone na takie doświadczenia są osoby empatyczne – uważne, gotowe słuchać, wspierać i być w relacji. W psychologii mówi się o zjawisku zmęczenia współczuciem – stanie, w którym ciągłe bycie blisko cudzych przeżyć zaczyna prowadzić do wyczerpania.

W tym ujęciu problem nie sprowadza się jedynie do tego, że „ktoś zabiera energię”, ale dotyczy również tego, ile jesteśmy gotowi dawać i jak długo pozostajemy w roli przyjmującego. Różnica między empatią a przeciążeniem bywa bardzo subtelna – często dostrzegamy ją dopiero wtedy, gdy zaczynamy odczuwać jej konsekwencje.

Gdzie zaczynają się nasze granice

W praktyce to właśnie w tym miejscu pojawia się pytanie o się nasze granice. Nie zawsze chodzi o to, by całkowicie zmieniać relację lub ją ograniczać. Często kluczowe okazuje się stopniowe uczenie się rozpoznawania momentu, w którym zaczynamy brać na siebie więcej, niż jesteśmy w stanie unieść – i adekwatnego reagowania.

Granice nie zawsze są wyraźne ani łatwe do postawienia. Czasem mają postać drobnych decyzji: skrócenia rozmowy, niepodejmowania kolejnego tematu, nazwania własnych potrzeb. Innym razem wymagają większej zmiany – na przykład odejścia od roli osoby, która zawsze słucha i wspiera, niezależnie od własnych zasobów.

To nie jest łatwy proces. W wielu przypadkach wiąże się z rezygnacją z utrwalonych schematów – takich jak automatyczne pomaganie, unikanie odmowy czy potrzeba bycia dostępnym dla innych bez względu na własne możliwości.

Od metafory do zrozumienia

Być może więc pytanie nie brzmi: czy „wampiry energetyczne” istnieją, ale raczej – co sprawia, że niektóre relacje nas wyczerpują. Odpowiedź rzadko jest jednoznaczna. Zwykle dotyczy zarówno drugiej osoby, jak i naszej wrażliwości, sposobu reagowania i granic, które potrafimy – lub nie – stawiać. To właśnie w tej przestrzeni – pomiędzy ludźmi – rozgrywa się to, co później nazywamy „utratą energii”.

O tym, jak lepiej rozumieć takie doświadczenia i co możemy z nimi zrobić, Małgosia Piontke-Kwiatkowska rozmawia z Kasią Kowalską – psycholożką i trenerką. Polecamy też inne podcasty z cyklu „Uwaga równowaga”. W każdym odcinku badamy istotny temat, rozmawiając z ekspertami w danej dziedzinie. To okazja do poznania nowych perspektyw i zdobycia cennych informacji w przystępnej formie. Wszystkie nasze treści wpisują się w naszą misję, którą jest odbudowywanie i utrzymywanie efektywnej równowagi. Chcesz dowiedzieć się więcej na temat programu EAP, skontaktuj się z nami.